Բացահայտիր Արագածոտնը - Սուրբ Սարգիս մատուռ. Քասախի կիրճի ժայռափոր գանձը
Օշականի հարավային մասում՝ միջնադարյան կամրջից մոտ 300 մետր դեպի արևմուտք, Քասախ գետի ձախ ափին է գտնվում Սուրբ Սարգիս մատուռը։
Այն բավականին յուրահատուկ տեղակայում ունի՝ փորված է կիրճի բարձրադիր և ուղղաձիգ ժայռի մեջ գտնվող քարանձավում։
Քասախի կիրճը հայտնի է բազմաթիվ նմանատիպ քարանձավներով, որոնք անհիշելի ժամանակներից ծառայել են որպես բնակատեղի, իսկ օտարների հարձակումների ժամանակ վերածվել են անառիկ ապաստարանների։
Որոշ քարանձավներ նույնիսկ ունեցել են քարե մշակված դռներ։ Այս տեղանքի անմատչելիության մասին դեռևս գրել է Մ. Թաղիադյանը՝ նշելով, որ խռովությունների ժամանակ գետի երկու կողմերում գտնվող քարայրները բնակիչների համար ապահով հանգրվան են դարձել։
Ըստ ավանդության, որը 19-րդ դարի առաջին կեսին գրի է առել Հ. Շահխաթունյանցը, այս մատուռում ճգնել և թաղվել է հայոց թարգմանիչներից մեկը, սակայն հետագայում այն վերանվանվել է քրիստոնեական հայտնի զորավար Սուրբ Սարգսի անունով։
Մատուռը փոքրածավալ կառույց է, որտեղ միաժամանակ կարող են գտնվել ընդամենը մի քանի հոգի։
Դրա հարավային հատվածը փորված է բազալտե շերտի մեջ, իսկ հյուսիսային կողմը շարված է դեղնավուն սրբատաշ տուֆից ու կրաշաղախից։
Մուտքի բարավորին առկա է շինարարական արձանագրություն, որը, թեև մասնակիորեն եղծված է, թույլ է տալիս կարդալ «Թվին ՈՀԴ (1225) ի ամիրսպասալարության...» հատվածը։
Սա վկայում է, որ մատուռը կառուցվել կամ վերակառուցվել է Իվանե Զաքարյանի իշխանության օրոք, քանի որ այդ ժամանակ Արագածոտն գավառը պատկանում էր Շահնշահ Ա-ին, իսկ Օշականի տանուտերն էր Պարսիմոնը (կամ Պարսամ)։
Հատկանշական է, որ վիմագրում Օշականը հիշատակվում է որպես «մեծանուն գյուղ»։
Մատուռի պատմությունը սերտորեն կապված է նաև ռազմաքաղաքական իրադարձությունների հետ. 1225 թվականին, երբ Խորեզմշահ Ջալալ էդ-Դինը ներխուժեց Արարատյան դաշտ և Գառնիի մոտ հաղթեց հայ-վրացական զորքերին, նրա հրոսակները մեծ ավերածություններ գործեցին նաև Աշտարակում ու Օշականում։
Սուրբ Սարգիս մատուռի հետ կապված են հետաքրքիր հավատալիքներ և սովորույթներ։
Ժամանակին մատուռ բարձրացող աստիճանները եղել են փայտից՝ պատրաստված օշականցի Պողոս Խումարյանի կողմից։
Տեղացիները պատմում են, որ տասնամյակներ շարունակ փայտը դիմացել է եղանակային պայմաններին և երբեք չի կոտրվել, ինչը վերագրվում էր մատուռի հրաշագործությանը։ Գոյություն ունի նաև մի ծես. ուխտավորները, բարձրանալիս ափի մեջ քար պահելով, պետք է երեք անգամ այն տանեն-բերեն, և եթե քարը կպչում է ժայռի մեծ քարերից մեկին, ապա նրանց երազանքները կատարվում են։
Սիրահար զույգերի համար այս վայրը նույնպես խորհրդանշական է. հավատում են, որ միասին բարձրանալիս նրանց սերը բազմապատկվում է, իսկ եթե դեռ սիրահարված չեն, ապա ճանապարհին նրանց միջև սեր է ծնվում։
Ինչպես ասում են տեղացիները՝ «Որքան մեծ է ուխտդ, այնքան դժվար է անցնելիք ճանապարհդ»։
Մատուռը գտնվում է Հայաստանի Արագածոտնի մարզի Օշական գյուղի հարավային ծայրամասում՝ Քասախի կիրճի ձախակողմյան ժայռերի մեջ։
Կոորդինատներ՝ 40.2863° N, 44.3121° E (մոտավոր)։