Բացահայտիր Արագածոտնը — Վիկտոր Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարան
Հայաստանի գեղատեսիլ անկյուններից մեկում՝ Արագած լեռան հարավային լանջին, ծովի մակերևույթից շուրջ 1400-1500 մետր բարձրության վրա է գտնվում համաշխարհային աստղագիտության կարևորագույն կենտրոններից մեկը՝ Վիկտոր Համբարձումյանի անվան Բյուրականի աստղադիտարանը։
Այն Արևելյան Եվրոպայի և Միջին Արևելքի խոշորագույն ու առաջատար գիտական կենտրոններից մեկն է, որը պատկանում է Հայաստանի Գիտությունների ազգային ակադեմիային և տնօրինվում նրա կողմից։
Երևանից ընդամենը 50 կիլոմետր դեպի հյուսիս գտնվող այս վայրը պատահական չի ընտրվել. լեռնային մաքուր օդը, ջրի առկայությունը և արհեստական լույսերից հեռու աշխարհագրական դիրքը կատարյալ պայմաններ են ստեղծում գիշերային երկնքի անխաթար դիտարկումների համար։
Աստղադիտարանի հիմնադրման պատմությունը սերտորեն կապված է 20-րդ դարի մեծագույն գիտնական, ակադեմիկոս Վիկտոր Համբարձումյանի անվանը։
Նրա անմիջական ջանքերով ու նախաձեռնությամբ 1946 թվականին դրվեցին այս գիտական հանգրվանի հիմքերը, և նա էլ դարձավ կենտրոնի առաջին տնօրենը։
Բյուրականի աստղադիտարանի ճարտարապետական ինքնատիպ համալիրի հեղինակը տաղանդավոր ճարտարապետ Սամվել Սաֆարյանն է։
Կառույցի արտաքին մուտքի աստիճանավանդակն ու ընդհանուր լուծումներն ունեն յուրահատուկ, ազգային երանգներով հարուստ ճարտարապետական ոճ, ինչը գիտական համալիրին տալիս է նաև մշակութային մեծ արժեք։
Աստղագիտական այս դպրոցի կայացման և առաջին հայտնագործությունների ակունքներում կանգնած են եղել անվանի հայ աստղագետներ Հայկ Բադալյանը, Բենիամին Մարգարյանը, Ռուբեն Սահակյանը, Գրիգոր Գուրզադյանը, Լյուդվիգ Միրզոյանը, Նինա Իվանովան, Վաղարշակ Սանամյանը, Մարատ Առաքելյանը, Էդվարդ Խաչիկյանը և Կառլոս Գրիգորյանը։
Աստղադիտարանի տարածքը ներդաշնակորեն բաժանված է երկու հիմնական գոտիների՝ բնակելի ավանի և գործառնական (գիտական) մասի։
Գործառնական հատվածն իր մեջ ներառում է տպավորիչ դիտաշտարակները, վարչական ու լաբորատոր մասնաշենքերը, ժողովասրահը, ինչպես նաև հյուրերի տունը, որտեղ տասնամյակներ շարունակ հյուրընկալվել են համաշխարհային ճանաչում ունեցող գիտնականներ։
Այստեղ է գտնվում նաև Վիկտոր Համբարձումյանի տուն-թանգարանը, որտեղ ամփոփված է մեծ գիտնականի կյանքն ու գիտական ժառանգությունը։
Բյուրականի աստղադիտարանի հզորության և հաջողությունների գաղտնիքը նրա տեխնիկական հագեցվածությունն է։
Աստղադիտարանի գլխավոր հպարտությունը «ZTA-2.7» աստղադիտակն է՝ 2.7 մետր տրամագծով Կասեգրեյնի ռեֆլեկտորը, որը համարվում է կենտրոնի հիմնական և ամենախոշոր գործիքը։
Այս հսկան շահագործման է հանձնվել 1975 թվականին, իսկ նրա նախագծման հեղինակը Բագրատ Հովհաննիսյանն է (Ռուսաստանի LOMO ասոցիացիայում)։ Բացի այդ, աստղադիտարանում գործում է հանրահայտ 103/136/213 սմ Շմիդտի համակարգի աստղադիտակը, որն ակտիվորեն կիրառվում է 1960 թվականից և մեծ դեր է խաղացել տիեզերական տարբեր մարմինների, հատկապես՝ Մարգարյան գալակտիկաների հայտնաբերման գործում։
Համալիրի զինանոցում կան նաև 53/53/180 սմ Շմիդտի հեռադիտակը, ինչպես նաև մի շարք փոքր, բայց արդյունավետ ռեֆլեկտորներ՝ 50 սմ, 40 սմ և 20 սմ տրամագծերով։
Գիտական հետազոտությունների ճշգրտությունն ապահովելու համար կիրառվում են նաև ժամանակակից ռադիոօպտիկական գործիքներ, այդ թվում՝ PDS-1010A միկրոդենսիտոմետրը, որն օգտագործվում է լուսանկարչական պատկերների օպտիկական խտությունը մեծ ճշգրտությամբ չափելու համար։
Այսօր Բյուրականի աստղադիտարանը շարունակում է մնալ Հայաստանի գիտական այցեքարտը, որտեղ միախառնվում են պատմական հարուստ անցյալն ու տիեզերքի անսահման գաղտնիքները բացահայտելու ձգտումը։
Տեղակայումը՝ Հայաստան, Արագածոտնի մարզ, Բյուրական գյուղ, Արագած լեռան հարավային լանջ։
Կոորդինատները՝ 40°20′07″ հս․ լ․, 44°16′25″ արլ․ երկ.։