Բացահայտիր Արագածոտնը - Թալին. Քարե մատյանների և հնագույն ավանդազրույցների քաղաք
· Թալին
Թալին քաղաքը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզում՝ Արագած լեռնազանգվածի հարավարևմտյան ստորոտին, Արտենի լեռան հարևանությամբ։ Այն տեղակայված է Երևան-Գյումրի միջպետական մայրուղում՝ մայրաքաղաք Երևանից 68 կմ, իսկ մարզկենտրոն Աշտարակից` 48 կմ հեռավորության վրա։
Թալինի կլիման չափավոր ցամաքային է, որին բնորոշ են ցուրտ, ձյունառատ ձմեռներն ու շոգ ամառները, իսկ տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 400-450 մմ սահմաններում։
Բնակավայրի պատմությունը սկիզբ է առնում հնագույն ժամանակներից, ինչի վկայությունն է քաղաքի հյուսիսային բլրի վրա պահպանված մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի ամրոցը՝ իր եռաշերտ պարիսպներով ու միջնաբերդով։
Թալինը «Թալինա» անունով առաջին անգամ հիշատակել է հույն աշխարհագրագետ Պտղոմեոսը 2-րդ դարում։
Միջնադարում այն եղել է Արշակունի թագավորների կալվածքը, իսկ ավելի ուշ՝ Կամսարական իշխանական տան նստավայրը։ Հենց այս շրջանում էլ կառուցվել է քաղաքի ճարտարապետական հարստությունը՝ 7-րդ դարի Թալինի Կաթողիկե տաճարը, որն իր չափերով ու հարուստ հարդարանքով հայկական միջնադարյան կառույցների շարքում եզակի է։
Ժամանակակից Թալինի բնակչության հիմնական կորիզը ձևավորվել է 1826-1830 թվականներին Արևմտյան Հայաստանի Էրզրումի, Կարսի, Բայազետի և Ալաշկերտի գավառներից վերաբնակված հայերի շնորհիվ։
2021 թվականի տվյալներով քաղաքն ունի մոտ 6884 բնակիչ։
Թալինցիները հայտնի են որպես տոկուն և դժվարություններից չվախեցող մարդիկ։
Նրանք սիրում են հյուր ընդունել, բայց իրենց պահվածքում լուրջ են ու ավանդապաշտ։
Տեղի տնտեսությունը հիմնված է սննդի արդյունաբերության, մասնավորապես պանրագործության վրա, որտեղ արտադրվող «Չանախ» տեսակի պանիրն ունի մեծ ճանաչում։
Զարգացած է նաև անասնապահությունը, թռչնաբուծությունը և հացահատիկային կուլտուրաների մշակումը։
Քաղաքը հարուստ է ժողովրդական ավանդություններով։
Ամենատարածված ավանդազրույցը պատմում է Թալին անունով մի գեղեցկուհի արքայադստեր մասին։ Նա սիրահարված է եղել մի հասարակ գյուղացի տղայի, սակայն նրա հայրը՝ թագավորը, կտրականապես դեմ է եղել այդ միությանը։ Արքան որոշում է դստերը բռնի ուժով ամուսնացնել մի հարուստ իշխանազնի հետ։ Թալինը, չցանկանալով դրժել իր սիրո երդումը և չհաշտվելով հոր կամքի հետ, հարսանիքի օրը իրեն նետում է ժայռից։ Ասում են՝ բնակավայրը կոչվել է նրա անունով՝ ի հիշատակ այդ անձնազոհ սիրո։
Պատմական զրույցների մի շերտ էլ կապված է հոգևոր մասունքների հետ։ Ասում են, երբ այս տարածքով անցնելիս են եղել սուրբ Հովհաննեսի մասունքները, բնակիչները խնդրել են մի մաս տրամադրել իրենց։
Ստանալով մասունքը՝ նրանք եկեղեցի են հիմնել, ինչն էլ սրբագործել է տեղանքը և նպաստել բնակավայրի զարգացմանը որպես հոգևոր կարևոր կենտրոն։
Այսօր Թալինը կարևոր մշակութային և տնտեսական կենտրոն է, որը հաջողությամբ պահպանում է իր պատմական ժառանգությունը՝ լինելով զբոսաշրջային ուշագրավ ուղղություն։
Կոորդինատներ. 40°23′01″N, 43°52′35″E