Բացահայտիր Արագածոտնը- Ամբերդ. Անառիկ բերդաքաղաք Արագածի լանջին
Ամբերդը հայկական միջնադարյան բերդաշինության փայլուն նմուշներից է, որը գտնվում է Արագած լեռան հարավային լանջին՝ ծովի մակերևույթից 2300 մետր բարձրության վրա, Արքաշեն և Ամբերդ գետերի միախառնման տեղում ձևավորված եռանկյունաձև հրվանդանի վրա։
Աշխարհագրորեն այն տեղակայված է Արագածոտնի մարզի Բյուրական գյուղից 7 կմ հյուսիս, իսկ մայրաքաղաք Երևանից՝ 55 կմ հեռավորության վրա, ունենալով 40°23′19″N 44°13′35″E կոորդինատները։
Անվան ծագումը կապվում է «ամպի բարձրության բերդ» կամ «կից բերդ» իմաստներին, թեև հանդիպում են նաև Անբերդ (անառիկ), Համբերդ կամ Հանբերդ տարբերակները։
Տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս վաղնջական ժամանակներից, ինչի մասին վկայում են կիկլոպյան շինությունների մնացորդներն ու վիշապաքարերը, սակայն որպես ամրոց այն ձևավորվել է 7-րդ դարում Կամսարական իշխանների կողմից։
10-րդ դարում ամրոցն անցել է Բագրատունիներին, ապա՝ Պահլավունիներին, իսկ 1196 թվականին Զաքարյան իշխաններն այն ազատագրել են սելջուկներից և հանձնել Վաչե Վաչուտյանին։
Այս հզոր համալիրը վերջնականապես կործանվել է 14-րդ դարի վերջին՝ Լենկթեմուրի արշավանքների հետևանքով։
Բերդաքաղաքի ամենաբարձր մասում վեր է խոյանում եռահարկ իշխանական դղյակը, որի պաշտպանական համակարգն ավելի է ամրապնդվել հզոր պարիսպներով ու բուրգերով՝ ստեղծելով անառիկ մի միջավայր։
Հատկանշական է, որ պեղումների ժամանակ հայտնաբերված գորգի կտորները փաստում են, որ դղյակի պատերը զարդարված են եղել գորգերով։
Համալիրի կենտրոնական մասում է գտնվում 1026 թվականին Վահրամ Պահլավունու հովանավորությամբ կառուցված Վահրամաշեն եկեղեցին, որը կենտրոնագմբեթ կառույց է՝ արտաքուստ ուղղանկյուն, իսկ ներսից խաչաձև հատակագծով։
Եկեղեցու ճարտարապետության մեջ կիրառվել են հետաքրքիր լուծումներ, օրինակ՝ տանիքի լիցքի մեջ տեղադրված կավե կարասները, որոնք թեթևացրել են կառույցի ծանրությունը։
Ամբերդը հայտնի էր նաև իր զարգացված կենցաղային ու տնտեսական ենթակառուցվածքներով։
Դղյակի դարպասի մոտ գտնվող 10-11-րդ դարերի բաղնիքն ունեցել է հատակի տակից անցնող ջեռուցման համակարգ, ջրամբարներ և սառը ու տաք ջրի համար նախատեսված համապատասխանաբար կավե ու երկաթե խողովակներ։
Բերդի տարածքում գործել են արհեստագործական կենտրոններ, որտեղ պատրաստվել է հայկական բանակի սպառազինությունը։
Հնագիտական պեղումների ընթացքում, որոնք սկսվել են դեռևս 1936 թվականին Հովսեփ Օրբելու գլխավորությամբ, հայտնաբերվել են մեծաքանակ մետաղյա իրեր, զենքեր, զարդեր, խեցեղեն, ապակի և դրամներ։
Այս ամենը, ներառյալ պաշարման ժամանակ օգտագործվող սալապատ գաղտնուղին ու 10-րդ դարի փոքրիկ մատուռը, Ամբերդը դարձնում են միջնադարյան Հայաստանի ռազմական և մշակութային ամենաարժեքավոր հուշարձաններից մեկը։