Բացահայտիր Արագածոտնը - Աշտարակի Ծիրանավոր եկեղեցի. Վաղքրիստոնեական ճարտարապետության և հնամենի ավանդույթների անգին վկան
· Աշտարակ
Հայաստանի հնագույն բնակավայրերից մեկում՝ Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքում, Քասախ գետի գեղատեսիլ կիրճի եզրին է վեր խոյանում քաղաքի հնագույն հուշարձանը՝ Ծիրանավոր եկեղեցին։
Այս պատմական կառույցը հանդիսանում է հայկական վաղ միջնադարյան ճարտարապետության եզակի նմուշներից մեկը, որն իր մեջ կրում է դարերի պատմություն, հոգևոր խորհուրդ և ժողովրդական սիրված ավանդազրույցներ։
Պատմական ակնարկ և կառուցում
Ծիրանավոր եկեղեցին հիմնադրվել է 5-6-րդ դարերում՝ Ներսես Բ Բագրևանդցի կաթողիկոսի կողմից։ Այն հայտնի է որպես Աշտարակի ամենահին պահպանված եկեղեցական կառույցը։
Իր հիմնադրման ժամանակաշրջանից ի վեր այս սրբատեղին կարևոր դեր է խաղացել տարածաշրջանի հոգևոր ու մշակութային կյանքում։
Այն նաև ծառայել է որպես պաշտպանական հենակետ, ինչի պատճառով պատմական որոշ աղբյուրներում հիշատակվում է նաև որպես բերդ-եկեղեցի՝ շրջապատված լինելով հզոր պարսպապատերով։
Ճարտարապետական առանձնահատկությունները
Ճարտարապետական հորինվածքով Ծիրանավորը եռանավ բազիլիկ տիպի կառույց է։ Թեև դարերի ընթացքում կրած ավերածությունների ու երկրաշարժերի հետևանքով եկեղեցին այսօր մեզ է հասել կիսավեր վիճակում՝ առանց ծածկի (տանիքի) և հարավային պատի, այնուամենայնիվ, այն պահպանել է իր վեհությունն ու ճարտարապետական հստակ գծերը։
Եկեղեցու ներքին և արտաքին կառուցվածքային տվյալներն աչքի են ընկնում հետևյալ մանրամասներով.
Արտաքին չափերը. Եկեղեցու արտաքին պարագիծն ունի 12,6 մետր լայնություն և 25,3 մետր երկարություն։
Աղոթասրահ. Կենտրոնական աղոթասրահն ունի 9,5 x 19,5 մետր չափսեր։ Այն երեք զույգ հզոր մույթերի (սյուների) տեղադրությամբ բաժանված է երեք մասի՝ միջին և կողքի նավերի, որոնք ժամանակին պահում էին գմբեթարդներն ու կամարները։
Ավագ խորան և աբսիդ. Աղոթասրահի արևելյան կողմում տեղավորված է ավագ խորանը։ Հատակագծում այն ունի յուրահատուկ պայտաձև աբսիդ (կիսաշրջանաձև բացվածք)։
Ավանդատներ. Խորանի երկու կողմերում տեղակայված են քառակուսի հատակագծով ավանդատները, որոնք ծառայել են եկեղեցական ծեսերի պատրաստության և սրբազան անոթների պահպանման համար։
Երեք քույրերի գեղեցիկ ու տխուր ավանդությունը
Ծիրանավոր եկեղեցու անվան և Աշտարակի մյուս երկու հնամենի եկեղեցիների՝ Կարմրավորի ու Սպիտակավորի հետ կապված է մի հուզիչ ժողովրդական ավանդություն։
Ըստ ավանդության՝ Աշտարակում ապրելիս են լինում երեք քույրեր, որոնք երեքն էլ սիրահարվում են Սարգիս անունով միևնույն երիտասարդին։ Ավագ երկու քույրերը, իմանալով միմյանց զգացմունքների մասին և ցանկանալով սեփական անձի զոհաբերությամբ երջանկություն պարգևել կրտսեր քրոջը, որոշում են դիմել ծայրահեղ քայլի։
Նրանք հագնում են ծիրանագույն և կարմիր զգեստներ ու իրենց նետում Քասաղի անդնդախոր ձորը։
Իմանալով այս դառը լուրը՝ փոքր քույրը, սարսափելի վշտից ու ցավից դրդված, հագնում է սպիտակ զգեստ և նույնպես իրեն նետում ձորը։ Իսկ Սարգիսը, չդիմանալով այս դաժան կորստին ու դառնությանը, թողնում է աշխարհիկ կյանքը և դառնում ճգնավոր։ Հետագայում, ձորի եզրին, ի հիշատակ երեք քույրերի անձնազոհ սիրո, հայտնվում են երեք եկեղեցիներ՝ Կարմրավորը, Ծիրանավորը և Սպիտակավորը։
Այսօր Ծիրանավոր եկեղեցին հանդիսանում է ոչ միայն պատմական ու հնագիտական կարևորագույն հուշարձան, այլև հայաստանյան տուրիստական երթուղիների անբաժանելի մասը, որտեղ այցելուները կարող են հաղորդակից դառնալ հայոց վաղմիջնադարյան հոգևոր մշակույթի շնչին։
Հուշարձանը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Աշտարակ քաղաքի հին թաղամասում՝ Քասախ գետի աջափնյա բարձրադիր լանջին, Կարմրավոր եկեղեցուց ոչ հեռու։
Կառույցի ճշգրիտ աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 40.299628° N, 44.365417° E (կամ 40°17'58.7" N, 44°21'55.5" E)։