Բացահայտիր Արագածոտնը- «Վերածնունդ» հուշահամալիր
· Ապարան
«Վերածնունդ» հուշահամալիրը, որը հանրությանը հայտնի է նաև որպես Բաշ-Ապարանի հերոսամարտի հուշակոթող, հայ ժողովրդի ազատագրական պայքարի և անկոտրում կամքի խորհրդանիշներից մեկն է։
Այս վեհաշուք կառույցը ներառված է Ապարան համայնքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում և ունի հանրապետական նշանակություն։
Հուշահամալիրը կառուցվել է պատմական մի քանի կարևորագույն իրադարձությունների հավերժացման և այդ մարտերում ընկած հերոսների հիշատակի հարգման նպատակով։
Այն իր մեջ ամփոփում է երեք առանձին հուշակոթողների գաղափարական միասնություն, որոնք նվիրված են 1915 թվականի Մեծ եղեռնի անմեղ նահատակներին, 1918 թվականի Բաշ-Ապարանի հերոսական ճակատամարտի մասնակիցներին ու հերոսներին, ինչպես նաև 1941-1945 թվականների Հայրենական մեծ պատերազմում կյանքը զոհաբերած ապարանցի մարտիկներին։
Համալիրի ճարտարապետական հորինվածքը կերտվել է սև տուֆից, ինչը կառույցին հաղորդում է առանձնակի հանդիսավորություն, խստություն և մոնումենտալություն։
Ճարտարապետական այս ինքնատիպ գլուխգործոցի հեղինակն է հանրահայտ և տաղանդավոր ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանը։
Ժամանակի ընթացքում հուշահամալիրի տարածքն ընդլայնվել է և ձեռք բերել նոր նշանակություն։ 1994 թվականին համալիրի սկզբնամասում՝ հարակից անտառային գոտում, հիմնադրվել է զինվորական պանթեոն։
Այստեղ իրենց հավերժական նինջն են գտել 1991-1994 թվականներին տեղի ունեցած Արցախյան ազատամարտի, հաջորդող տարիներին հայ-ադրբեջանական շփման գծում սահմանային բախումների, ինչպես նաև 2020 թվականի հայ-ադրբեջանական պատերազմի ժամանակ զոհված հայ ազատամարտիկների և զինծառայողների աճյունները՝ դառնալով նորօրյա հերոսության սրբատեղի։
Հուշահամալիրի պատմական արժեքն էլ ավելի է ընդգծվում նրանով, որ 2000 թվականի մայիսի 28-ին՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետության անկախության օրը, համալիրի արևմտյան եզրաթմբի վրա հանդիսավորությամբ հողին է հանձնվել Բաշ-Ապարանի հերոսամարտի լեգենդար ղեկավար, ականավոր ռազմական և քաղաքական գործիչ Դրոյի՝ Դրաստամատ Կանայանի աճյունը։
Նրա գերեզմանն ունի բազալտե բուրգի տեսք և նույնպես ներառված է պետության կողմից պահպանվող պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում։
Այսպիսով, «Վերածնունդ» հուշահամալիրը մի վայր է, որտեղ միախառնվում են հայ ժողովրդի տարբեր դարաշրջանների սխրանքներն ու ցավը՝ սերունդներին փոխանցելով հայրենասիրության և անմահության պատգամը։
Տեղակայումը՝ Հայաստանի Հանրապետություն, Արագածոտնի մարզ, Ապարան քաղաքի մերձակայք
Կոորդինատները՝ 40°35′57.566″N 44°21′7.430″E