Բացահայտիր Արագածոտնը - Ապարան. Հերոսական պատմության և լեռնային օդի քաղաք
· Ապարան
Ապարանը Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի խոշոր և ինքնատիպ բնակավայրերից մեկն է, որը սփռված է Արագած լեռնազանգվածի արևելյան փեշերին՝ Քասաղ գետի ավազանի վերին մասում։
Քաղաքը գտնվում է ծովի մակարդակից 1880 մետր բարձրության վրա, ինչը պայմանավորում է նրա բարեխառն լեռնային կլիման՝ տևական ու ձյունառատ ձմեռներով և զով, համեմատաբար խոնավ ամառներով։
Աշխարհագրական դիրքը ռազմավարական է. այն գտնվում է Մ 3 միջպետական ավտոճանապարհի վրա, որը մայրաքաղաք Երևանից հեռու է ընդամենը 59 կմ դեպի հյուսիս-արևմուտք։
Պատմականորեն Ապարանը Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգի Նիգ գավառի կենտրոնը և Գնթունյաց նախարարական տան նստավայրն է եղել։
Առաջին անգամ բնակավայրի մասին հիշատակել է Պտղոմեոսը դեռևս 2-րդ դարում՝ «Կասալա» անվամբ, որը Քասաղ անվան լատինացված տարբերակն է։
10-րդ դարից սկսած բնակավայրն ստացել է Ապարան անվանումը, որը թարգմանաբար նշանակում է «պալատ»։
Ժողովրդական ստուգաբանությունը քաղաքի անունը կապում է նաև «լուսե կանթեղի» ավանդության հետ, որն ըստ լեգենդի՝ առանց պարանի («ան-պարան») կախված է եղել երկնքից։
Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում այն կրել է նաև Ապարան Վերին, Փարազնակերտ և Բաշ-Ապարան անվանումները, ընդ որում՝ վերջինս պաշտոնական է եղել մինչև 1935 թվականը։
Քաղաքի հոգևոր և ճարտարապետական առանցքը 4-րդ դարում կառուցված Քասախի բազիլիկ տաճարն է, որը հայկական վաղմիջնադարյան ճարտարապետության եզակի նմուշներից է և գործում է առ այսօր։
Ապարանը հայոց նորագույն պատմության մեջ հավերժացել է հատկապես 1918 թվականի մայիսի 22-29-ին տեղի ունեցած Բաշ-Ապարանի հերոսամարտով, որտեղ հայկական կանոնավոր զորքերն ու աշխարհազորայինները, Դրաստամատ Կանայանի գլխավորությամբ, ջախջախեցին թուրքական գերակշիռ ուժերին՝ կանխելով նրանց առաջխաղացումը դեպի Երևան։
Այս հաղթանակի պատվին քաղաքի մոտակայքում վեր է խոյանում «Վերածնունդ» հուշահամալիրը, որը դարձել է քաղաքի խորհրդանիշներից մեկը։
Բնակչության կազմը ձևավորվել է հիմնականում Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին Վանից, Մուշից, Ալաշկերտից և Էրզրումից գաղթած հայերից, ինչն իր հետքն է թողել տեղի բարբառի, մշակույթի և կենցաղի վրա։
Ապարանցիները հայտնի են որպես ամուր կամքի տեր, աշխատասեր և սրամիտ մարդիկ, որոնց հումորը հայկական մշակույթի անբաժանելի մասն է։
Տնտեսության մեջ առաջնային են սննդի արդյունաբերությունը (հատկապես կաթնամթերքի և պանրի արտադրությունը), տեքստիլ արդյունաբերությունը և գորգագործությունը։
Քաղաքն ունի զարգացած սոցիալական ենթակառուցվածքներ՝ դպրոցներ, երաժշտական դպրոց, մշակույթի տուն և բժշկական կենտրոն։
Բնական լանդշաֆտները հիմնականում սևահողային տափաստաններ են, որոնք նպաստավոր են անասնապահության և հացահատիկային կուլտուրաների մշակման համար։
Կոորդինատներ. 40.596111, 44.353611