Բացահայտիր Արագածոտնը -Սաղմոսավանք. Սաղմոսների և կիրճի վեհությունը
Սաղմոսավանքի վանական համալիրը հայ միջնադարյան ճարտարապետության ամենանշանակալի և ինքնատիպ կոթողներից է, որը գտնվում է Արագածոտնի մարզի Սաղմոսավան գյուղում՝ Երևանից մոտ 37 կմ հեռավորության վրա:
Այն վեր է հառնում Քասախ գետի ձախ, բարձրադիր ու գեղատեսիլ կիրճի եզրին։
Վանքի անվանումը եզակի է իր տեսակի մեջ. ըստ ավանդության՝ այն աշխարհում միակն է, որն անվանվել է այստեղ հնչած սաղմոսների պատվին:
Ավանդազրույցը պատմում է, որ 4-րդ դարում Գրիգոր Լուսավորիչը, Արագածի գագաթից նկատելով այս վայրը, հիմնել է երկու մենաստան՝ ձորի ստորին հատվածում «Լուսավորչի մենաստանը», իսկ վերին հատվածում՝ «Սաղմոսաց մենաստանը» (ներկայիս Սաղմոսավանքը), որպեսզի այնտեղ մշտապես սաղմոսերգություն կատարվի:
Համալիրի ներկայիս կանգուն շինությունները հիմնականում կառուցվել են 13-րդ դարի առաջին կեսին՝ Վաչուտյան իշխանական տոհմի հովանավորությամբ:
Համալիրի գլխավոր կառույցը Սուրբ Սիոն եկեղեցին է, որը 1215 թվականին կառուցել է Վաչե Վաչուտյանն իր կնոջ՝ Մամախաթունի հետ:
Այն արտաքուստ ուղղանկյուն, ներսից խաչաձև կենտրոնագմբեթ եկեղեցի է, որի ճարտարապետը նշանավոր Մոմիկն է:
Եկեղեցու չորս անկյուններում տեղադրված են երկհարկանի ավանդատներ, իսկ արտաքին պատերն աշխուժացված են եռանկյունաձև խորշերով:
Գմբեթն ունի գլանաձև թմբուկ և պսակված է սրածայր վեղարով: Եկեղեցուն արևմտյան կողմից կից է քառասյուն մեծ գավիթը, որը նույնպես կառուցվել է Վաչե Ա-ի կողմից և հետագայում նորոգվել նրա որդու՝ Քուրդ Վաչուտյանի կողմից:
Գավթի կենտրոնական բացվածքն ունի կոնաձև երդիկ՝ զարդարված ռելիեֆ քանդակներով, որն ավարտվում է սյունազարդ փոքրիկ գմբեթով:
Գավթի արևմտյան շքամուտքն աչքի է ընկնում իր գեղազարդ ճակատակալով, որտեղ օգտագործվել է հնգաթև աստղերի և բազմանկյունների մոզայիկ դասավորություն:
1255 թվականին Քուրդ իշխանը և նրա կին Խորիշահը, ի հիշատակ իրենց վաղամեռիկ դուստր Մամախաթունի, կառուցել են գրատուն-եկեղեցին:
Այս շինությունն իր բարդ ճարտարապետական և ինժեներական լուծումներով համարվում է միջնադարյան աշխարհիկ կառույցների բացառիկ օրինակ:
Գրատան հարավ-արևելյան անկյունում գտնվում է երկհարկանի ավանդատունը, իսկ դրա միջոցով կարելի է մուտք գործել 1235 թվականին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի:
Ճարտարապետը շինությանը շքեղություն հաղորդելու համար կիրառել է նաև գունային ձևավորում՝ օգտագործելով սպիտակ, դեղին և կարմիր ներկեր, ինչպես նաև կարմիր ու սև քարերի համադրություն:
Սաղմոսավանքը եղել է միջնադարյան Հայաստանի հոգևոր, կրթական և գրչության խոշորագույն կենտրոններից մեկը:
Այստեղ դպրոց է հիմնել նշանավոր պատմագիր Վարդան Արևելցին, իսկ 12-րդ դարում Հովհաննես Մունջ վարդապետը վերանորոգել է վանքը՝ ստեղծելով ձեռագրերի ընդօրինակման կենտրոն:
13-րդ դարում գրատանը պահվել է շուրջ 120 թանկարժեք ձեռագիր մատյան: Պատերազմական դժվարին ժամանակներում այդ ձեռագրերը թաքցվել են Քասախի կիրճի քարայր-թաքստոցներում, որտեղից 1912 թվականին Խաչիկ վարդապետ Դադյանը հայտնաբերել է ձեռագրերի ցուցակը:
Վանքում երկար ժամանակ պահվել է նաև կարևորագույն մասունքներից մեկը՝ Արագածի Սուրբ Նշանը:
Համալիրը երեք կողմից շրջապատված է եղել պարսպով, որից այժմ պահպանվել է միայն արևմտյան հատվածը: Հյուսիսային կողմում տարածվում է ընդարձակ գերեզմանոցը, որտեղ պահպանվել են բազմաթիվ որմնափակ և պատվանդանավոր խաչքարեր ու միաբանության բնակելի շենքերի ավերակները:
Չնայած 18-րդ դարի կեսերից վանքն անշքացել էր, իսկ 1840-ականներին գտնվում էր վատ վիճակում, այն հետագայում նորոգվել է 1890 թվականին Խրիմյան Հայրիկի կողմից, իսկ 1998-2000 թվականներին ենթարկվել է լայնածավալ հիմնանորոգման:
Այսօր Սաղմոսավանքը շարունակում է զարմացնել այցելուներին իր հրաշալի ակուստիկայով և ճարտարապետական վեհությամբ:
Կոորդինատներ. 40.380556, 44.396667