«Ագարակ» պատմահնագիտական արգելոց-թանգարան
«Ագարակ» պատմամշակութային արգելոցը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Արագածոտնի մարզի Ագարակ և Ոսկեհատ գյուղական համայնքների վարչական տարածքներում՝ Երևան-Աշտարակ-Գյումրի մայրուղու երկու կողմերում:
Այն փռված է Ամբերդ գետի աջ ափին՝ հրաբխային տուֆե ելուստներից կազմված ժայռոտ հրվանդանի վրա: Հուշարձանն ունի պետական ցուցիչ՝ 2.4.1 և ընդգրկում է շուրջ 118.2 հեկտար տարածք:
Հնավայրի հիմնական առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ բնակատեղիի ողջ տարածքը և շրջակայքը ամբողջությամբ պատված են ժայռափոր ու քարակոփ կառույցների հսկայածավալ համալիրներով:
Դրանց մեծ մասը շաղկապվում է Ագարակի վաղ բրոնզեդարյան բնակատեղիի հետ:
Այստեղ առկա են ժայռափոր խորշեր, դեպի այդ խորշերը տանող աստիճանահարթակներ և այլ նշանակության կերտվածքներ:
Շրջանաձև, պայտաձև և մեանդրաձև փորվածքների, ինչպես նաև դրանք միմյանց կապող առվակների, եռագագաթ ու սեղանաձև զոհարանների շնորհիվ բնական լանդշաֆտը վերածվել է մի հսկա կոթողի, որը հանդիսանում է ծիսական լանդշաֆտի եզակի օրինակ:
Հաշվի առնելով հուշարձանի բացառիկ դերը Հայաստանի վաղագույն շրջանի սոցիալ-մշակութային խնդիրների ուսումնասիրության գործում՝ ՀՀ կառավարության 2001 թվականի դեկտեմբերի 29-ի որոշմամբ Ագարակ հնավայրին տրվել է արգելոց-թանգարանի կարգավիճակ:
Հնագիտական պեղումների արդյունքում հայտնաբերված գտածոները, մասնավորապես՝ մեծաքանակ խեցեղենը և թրծակավե արձանիկները, փաստում են, որ բնակատեղին ակտիվորեն բնակեցված է եղել նաև մ.թ.ա. 8-6-րդ դարերում:
Վանի թագավորության կազմալուծումից հետո Ագարակը վերածվել է քաղաքային տիպի խոշոր բնակավայրի:
Ժայռափոր հնձանների առատությունը վկայում է այն մասին, որ խաղողագործությունն ու գինեգործությունը առանցքային տեղ են զբաղեցրել տեղաբնիկների կյանքում:
Լինելով Այրարատից դեպի Շիրակ և Անի տանող առևտրական մայրուղու կարևոր հանգույցներից մեկը՝ Ագարակի տնտեսական կյանքը ծաղկում է ապրել հատկապես մ.թ.ա. 4-3-րդ դարերից մինչև մ.թ. 2-4-րդ դարերը:
Այդ մասին են վկայում հելլենիստական և ուշ անտիկ շրջանին բնորոշ գունազարդ խեցեղենը, ինչպես նաև հայտնաբերված արժեքավոր դրամները՝ Ալեքսանդր Մակեդոնացու արծաթե դրախման և Օգոստոս Օկտավիանոսի արծաթե դենարը:
Բնակեցման վերջին փուլը վերաբերում է 17-18-րդ դարերին, ինչի մասին փաստում են այդ ժամանակաշրջանի խեցեղենը, օջախների հիմքերը և Երևանի խանության կողմից թողարկված պղնձե դրամները:
Այս բացառիկ հնավայրի աշխարհագրական կոորդինատներն են մոտավորապես 40.2975° N լայնությունը և 44.2764° E երկայնությունը: